Làng Ẩm Thực Tây Nguyên
Trang chủ › Văn Hóa Ẩm Thực

Không gian văn hóa cồng chiêng và văn hóa ẩm thực nhà rông

Ban biên tập Làng Ẩm Thực Tây Nguyên · · Cập nhật

Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên không chỉ là âm thanh của chiêng, cồng. Nó là cả một hệ thống gồm người chơi, lễ hội, nhà rông, ché rượu và những bữa ăn cộng đồng kéo dài nhiều ngày. Trong đó, nhà rông là nơi tiếng chiêng, rượu cần và món ăn gặp nhau. Bài viết này tập trung vào phần ít được kể: ẩm thực trong không gian ấy, ai nấu, món gì, chia như thế nào và vì sao bữa ăn là một phần của di sản.

Di sản không chỉ có âm nhạc

Năm 2005, UNESCO công nhận Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên là di sản phi vật thể của nhân loại. Điều đáng chú ý là chữ "không gian": di sản không chỉ là bộ chiêng hay bài chiêng, mà là toàn bộ bối cảnh nơi cồng chiêng được sử dụng, gồm buôn làng, nhà rông, nhà dài, rẫy, bến nước và các lễ hội.

Cồng chiêng hầu như chỉ vang lên trong dịp lễ: lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước, lễ mừng nhà rông mới, lễ bỏ mả, lễ cưới. Và không lễ nào thiếu ché rượu, thiếu bữa ăn chung. Vì vậy, muốn hiểu cồng chiêng, cần hiểu cả những gì diễn ra quanh bếp lửa và mâm cơm lá chuối của lễ hội.

Nhà rông: trái tim của làng

Nhà rông là ngôi nhà chung của làng ở các dân tộc bắc Tây Nguyên như Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai, Giẻ Triêng. Mái nhà rông cao, nhọn, có nơi vươn lên rất cao, là biểu tượng sức mạnh của làng. Đây là nơi họp làng, xử kiện, tiếp khách, giữ chiêng và các vật thiêng, và là nơi tổ chức lễ hội.

Trong những ngày lễ, nhà rông và khoảng sân trước nó biến thành một "bếp lớn" của cả làng. Ché rượu xếp hàng dọc theo sàn, bếp lửa cháy suốt ngày đêm, thịt được nướng, nấu trong những chiếc nồi lớn, và tiếng chiêng không dứt.

Chuẩn bị bữa ăn cộng đồng

Một lễ hội ở nhà rông là công việc chung của cả làng. Mỗi gia đình góp phần của mình:

  • Gạo: mỗi nhà góp một phần, phụ nữ giã gạo, nấu cơm, làm cơm lam.
  • Rượu cần: các gia đình mang ché rượu đã ủ từ trước đến góp.
  • Thịt: heo, gà, có khi trâu, bò do làng hoặc gia đình khá giả đóng góp; đàn ông phụ trách làm thịt, nướng, chia phần.
  • Rau, măng, cá: phụ nữ và trẻ em đi hái rau rừng, bẻ măng, bắt cá suối từ những ngày trước lễ.
  • Củi, ống tre, lá chuối: thanh niên lên rừng chặt, mang về chất quanh nhà rông.

Không ai được trả công, nhưng ai cũng có phần. Đây là tinh thần cốt lõi của bữa ăn cộng đồng Tây Nguyên. Nếu bạn quan tâm đến niềm vui nấu cho nhiều người cùng ăn, lễ hội nhà rông là một ví dụ sống động về cách nấu ăn trở thành sợi dây gắn kết.

Món ăn thường thấy trong lễ hội nhà rông

MónCách làmÝ nghĩa
Thịt nướngHeo, gà, trâu cắt miếng lớn, xiên que nướng trên thanMón chính để chia đều cho mọi người
Thịt nấu ống treThịt, rau, gia vị nhồi ống lồ ô, nướng trên lửaCách nấu lượng lớn không cần nồi
Cơm lamGạo nếp nấu trong ống treTiện chia, mang về cho người vắng mặt
Canh rau rừngĐọt mì, cà đắng, măng nấu với thịt hoặc xươngCân bằng các món nướng
Muối ớt, muối éGiã muối, ớt, lá é hoặc gia vị rừngGia vị chung của cả làng
Rượu cầnChé rượu ủ men láLễ vật và đồ uống chính

Món cơm lam ống tre đặc biệt phù hợp với lễ hội vì có thể nướng hàng chục ống cùng lúc, cơm giữ ấm lâu và dễ chia.

Chia phần: công bằng là luật

Trong lễ hội nhà rông, thịt được chia thành nhiều phần đều nhau cho mỗi gia đình, có phần dành cho người già, người ốm, người vắng mặt. Phần đầu, phần tim gan hoặc phần đặc biệt thường dành để cúng Yàng hoặc mời già làng. Người phụ trách chia thịt phải là người được tin tưởng, vì chia không đều có thể gây mất hòa khí.

Rượu cần cũng được chia theo lượt, đo bằng que ngang trên miệng ché. Người được mời uống trước là già làng, khách quý; sau đó đến người chơi chiêng, rồi các thành viên khác.

Cồng chiêng và nhịp bữa ăn

Trong lễ hội, cồng chiêng không chỉ để biểu diễn mà điều khiển nhịp của cả không gian. Tiếng chiêng mở đầu báo hiệu lễ bắt đầu, mời thần linh về. Trong lúc khấn và dâng lễ vật, chiêng đánh những bài trang nghiêm. Khi lễ cúng xong, chiêng chuyển sang những bài vui, mọi người bắt đầu ăn uống, múa xoang quanh ché rượu và cây nêu.

Người chơi chiêng được mời uống rượu, ăn thịt giữa các bài. Có khi đội chiêng đi vòng quanh, dừng lại trước từng ché rượu để được mời. Âm nhạc và ẩm thực vì thế đan cài vào nhau, không thể tách rời.

Những điều du khách nên biết

  • Lễ hội thật thường diễn ra theo lịch nông nghiệp, nhiều nhất từ cuối năm đến đầu năm, sau mùa gặt.
  • Các lễ hội văn hóa do địa phương tổ chức dễ tham dự hơn, nhưng lễ trong làng mới có không khí nguyên bản.
  • Không leo lên nhà rông hoặc chạm vào chiêng, ché khi chưa được phép.
  • Khi được mời ăn, hãy nhận và cảm ơn; từ chối hoàn toàn có thể khiến chủ nhà buồn.
  • Không chụp ảnh khi đang khấn cúng nếu chưa được đồng ý.

Giữ không gian sống cho di sản

Khi cồng chiêng chỉ còn được đánh trên sân khấu, không gian văn hóa của nó dần mất đi. Bữa ăn cộng đồng, ché rượu góp, phần thịt chia đều là những phần "mềm" của di sản, dễ bị bỏ quên nhất. Giữ được chúng cũng là giữ được lý do để tiếng chiêng tiếp tục vang lên. Nếu muốn hiểu thêm về ý nghĩa của ché rượu trong lễ hội, hãy đọc bài rượu cần, linh hồn của lễ hội buôn làng.

Câu hỏi thường gặp

Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận khi nào?

Năm 2005, UNESCO công nhận Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại, sau đó được đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Nhà rông có ở tất cả các dân tộc Tây Nguyên không?

Không. Nhà rông phổ biến ở các dân tộc bắc Tây Nguyên như Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai, Giẻ Triêng. Người Ê Đê, M'Nông ở phía nam thường sinh hoạt cộng đồng trong nhà dài hoặc sân của làng.

Du khách có được ăn cùng dân làng ở nhà rông không?

Trong các lễ hội mở, du khách thường được mời ăn uống cùng. Với những nghi lễ nội bộ của làng, hãy đi cùng người địa phương, hỏi trước và tôn trọng nếu chủ lễ không mời.

Phụ nữ có được vào nhà rông không?

Tùy làng và tùy dịp. Ở một số làng xưa, nhà rông chủ yếu là nơi sinh hoạt của nam giới, nhưng trong lễ hội chung phụ nữ vẫn tham gia nấu nướng, múa xoang quanh khu vực nhà rông. Ngày nay nhiều quy định đã cởi mở hơn.

Bài liên quan