Làng Ẩm Thực Tây Nguyên
Trang chủ › Công Thức & Gia Vị

Công thức làm gỏi cà đắng cá cơm chuẩn vị đồng bào Ê Đê

Ban biên tập Làng Ẩm Thực Tây Nguyên · · Cập nhật

Gỏi cà đắng cá cơm là món trộn gồm cà đắng thái mỏng hoặc đập dập, ngâm nước muối cho bớt chát, trộn cùng cá cơm khô rang giòn, ớt, sả, lá é và chút muối. Vị chính là đắng nhẹ, bùi của cà, mặn giòn của cá, cay thơm của gia vị. Đây là món ăn kèm cơm rất quen thuộc trong các gia đình Ê Đê ở Đắk Lắk, làm nhanh, nguyên liệu rẻ, ăn đưa cơm. Bài viết hướng dẫn cách làm từng bước và cách điều chỉnh độ đắng cho người mới ăn.

Cà đắng trong bếp Ê Đê

Cà đắng là một loại cà quả nhỏ cỡ quả cà pháo hoặc to hơn chút, vỏ xanh có sọc trắng, mọc trên cây thân gỗ nhỏ có gai, trồng nhiều quanh nhà và trên rẫy ở Tây Nguyên. Đúng như tên gọi, cà có vị đắng rõ, hậu ngọt. Với người Ê Đê, cà đắng xuất hiện trong rất nhiều món: nấu canh với cá khô, kho với thịt, xào với lá mì, ăn sống chấm muối ớt, và làm gỏi.

Người lần đầu ăn thường thấy lạ, nhưng nhiều người ăn quen rồi lại nhớ. Người Ê Đê có câu nói vui rằng ai đã ăn cà đắng thì sẽ còn quay lại Tây Nguyên.

Nguyên liệu

  • 250–300 g cà đắng tươi, chọn quả còn xanh, cứng, không bị sâu.
  • 100 g cá cơm khô (cá cơm than hoặc cá cơm sọc tiêu đều được).
  • 3–5 quả ớt hiểm, 2 cây sả.
  • Một nắm lá é hoặc rau thơm như rau răm, ngò gai.
  • 2–3 tép tỏi, 1 củ hành tím.
  • Muối, chút đường, nước mắm (tùy chọn), dầu ăn.

Sơ chế cà đắng

Có hai cách làm cà cho gỏi, tùy bạn thích giòn hay mềm:

Cách làmKết quảPhù hợp với
Thái lát mỏng, ngâm nước muốiCà giòn, đắng rõNgười đã quen vị cà đắng
Đập dập, chần sơ nước sôiCà mềm, bớt đắng, dễ thấm gia vịNgười mới ăn lần đầu

Dù chọn cách nào, sau khi thái hoặc đập, hãy ngâm cà trong nước muối loãng khoảng 15–20 phút để bớt nhựa và vị chát. Vắt nhẹ cho ráo. Lưu ý, cà đắng thái ra rất nhanh bị thâm, nên ngâm nước ngay.

Rang cá cơm

Cá cơm khô rửa nhanh qua nước, để ráo, bỏ đầu nếu thích. Cho vào chảo khô rang lửa nhỏ đến khi cá khô giòn, thơm. Sau đó thêm chút dầu, phi tỏi băm và hành tím rồi đảo cá cùng đến khi vàng đều. Một số nhà rim nhẹ với chút đường và nước mắm cho cá thấm, nhưng cách truyền thống thường chỉ rang khô.

Giã gia vị

Đây là phần tạo nên chất Ê Đê cho món gỏi. Cho ớt, sả thái mỏng, một chút muối vào cối, giã nhuyễn. Thêm lá é giã sơ cho dậy mùi. Người Ê Đê dùng cối gỗ nhỏ, giã đến đâu nêm đến đó. Hỗn hợp muối sả ớt lá é này cũng chính là “muối é” quen thuộc, có thể chấm nhiều món khác.

Trộn gỏi

  1. Cho cà đắng đã ráo vào tô lớn.
  2. Thêm hỗn hợp muối sả ớt lá é, bóp nhẹ cho cà thấm khoảng 5 phút.
  3. Cho cá cơm rang vào, trộn đều.
  4. Nếm lại, thêm chút đường nếu thấy quá đắng hoặc vài giọt nước mắm nếu thích đậm.
  5. Rắc thêm rau thơm thái nhỏ lên mặt.

Gỏi nên trộn xong là ăn ngay để cá cơm còn giòn. Nếu để lâu, cá sẽ hút nước của cà và mềm đi.

Ăn gỏi cà đắng thế nào

Món gỏi này đi với cơm trắng nóng hoặc cơm nếp. Trong mâm cơm Ê Đê, gỏi thường đứng cạnh một món canh và một món nướng. Nếu muốn mâm cơm có nhiều vị cà đắng theo cách khác nhau, bạn có thể nấu thêm canh như canh thụt của người M'Nông, nơi cà đắng được dằm nhuyễn vào canh sánh.

Gỏi cà đắng cũng hợp làm món nhắm cùng rượu cần trong những buổi họp mặt. Vị đắng, cay và mặn giúp cân bằng vị ngọt của rượu.

Biến tấu với nguyên liệu khác

  • Cá cơm tươi: chiên giòn rồi trộn, vị ngọt hơn cá khô.
  • Tép khô: rang giòn thay cá cơm, hợp với trẻ em hơn vì không có xương.
  • Thịt heo luộc: thái mỏng trộn cùng, món gỏi trở nên no bụng hơn.
  • Thêm đọt mây non: đọt mây luộc chín, cắt khúc trộn chung, thêm một tầng đắng thanh.

Mua cà đắng ở đâu

Ở Tây Nguyên, cà đắng bán quanh năm tại chợ. Ở thành phố lớn, có thể tìm ở các chợ có quầy đặc sản miền núi hoặc cửa hàng nông sản Tây Nguyên. Cà đắng tươi có thể để ngăn mát vài ngày. Nếu không có, cà pháo xanh là lựa chọn thay thế gần nhất, dù vị đắng nhẹ hơn nhiều.

Để hiểu thêm về các loại lá và gia vị như lá é, mắc khén hay hạt dổi thường đi cùng những món như thế này, bạn có thể đọc bài về gia vị bản địa Tây Nguyên.

Một vài lưu ý

Cà đắng thuộc họ cà, nên ăn khi đã sơ chế, không ăn quả quá non hoặc đã chín vàng. Món gỏi khá mặn và cay, người cần ăn nhạt hoặc có vấn đề về dạ dày nên giảm muối, giảm ớt. Cá cơm khô nên chọn loại có mùi thơm tự nhiên, không bị ẩm mốc hay có mùi hắc.

Chuẩn bị trước cho bữa cơm bận rộn

Bạn có thể rang sẵn một mẻ cá cơm, để nguội rồi cho vào hũ kín, dùng dần trong vài ngày. Muối sả ớt lá é cũng có thể giã trước, cất ngăn mát. Đến bữa, chỉ cần thái cà đắng, ngâm nước muối khoảng mười lăm phút rồi trộn tất cả lại, chưa đến hai mươi phút đã có món gỏi đưa cơm. Cách chuẩn bị trước này cũng giúp người ở xa Tây Nguyên giữ được thói quen ăn cà đắng mà không tốn nhiều thời gian.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao giảm vị đắng của cà đắng?

Ngâm cà đã thái trong nước muối loãng 15–20 phút, hoặc chần sơ qua nước sôi. Đập dập cà cũng giúp vị đắng thoát ra bớt và dễ thấm gia vị hơn.

Cà đắng có tốt cho sức khỏe không?

Cà đắng là rau quả quen thuộc trong bữa ăn của người Tây Nguyên, cung cấp chất xơ. Tuy nhiên chưa nên coi đó là thực phẩm chữa bệnh; ai đang điều trị bệnh nên hỏi bác sĩ trước khi ăn nhiều.

Gỏi cà đắng để được bao lâu?

Món này nên ăn ngay sau khi trộn. Có thể sơ chế cà và rang cá trước, để riêng, khi ăn mới trộn để cá còn giòn.

Không có lá é thì dùng rau gì?

Có thể dùng húng quế, rau răm hoặc ngò gai. Mùi sẽ khác nhưng vẫn giúp món gỏi thơm và đỡ ngấy.

Bài liên quan